receptclinic

Leki uspokajające: przegląd preparatów na receptę i ryzyka uzależnienia

Leki uspokajające na receptę różnią się przede wszystkim ryzykiem uzależnienia. Po hydroksyzynę lekarze sięgają często, gdy lęk wymaga objawowego złagodzenia; przepisy nie zaliczają jej do substancji psychotropowych, a według jej charakterystyki u pacjentów leczonych przez cztery tygodnie nie odnotowano objawów odstawiennych. Silniejsze działanie mają benzodiazepiny, takie jak alprazolam, lorazepam czy diazepam. Ze względu na ryzyko uzależnienia leczenie nimi jest krótkie, a jako substancje psychotropowe grupy IV-P podlegają one odrębnym przepisom.

Zestawienie leków uspokajających: zastosowanie, ryzyko uzależnienia, kategoria wydania

Poniższe zestawienie porządkuje substancje, o które pacjenci pytają najczęściej. Opis wskazań i ryzyka pochodzi z Charakterystyk Produktu Leczniczego (ChPL) produktów referencyjnych, a kategoria wydania z Rejestru Produktów Leczniczych. Siła działania nie jest parametrem, który ChPL podaje wprost, dlatego w tabeli wskazujemy zakres zastosowania i ograniczenia wynikające z dokumentacji leku.

SubstancjaZastosowanie według ChPLRyzyko uzależnienia według ChPLKategoria wydania
Hydroksyzyna (np. Atarax)Według ChPL hydroksyzynę stosuje się u dorosłych objawowo w lęku, poza tym w świądzie oraz jako premedykację przed zabiegiem.Po 4 tygodniach leczenia pacjentów z zaburzeniami lękowymi hydroksyzyną nie wystąpiły objawy odstawienne; ChPL zaleca możliwie najkrótsze leczenie.Hydroksyzyna jest wydawana na receptę (Rp) i nie figuruje na wykazie substancji psychotropowych.
Opipramol (np. Pramolan)Wskazaniami opipramolu są uogólnione zaburzenia lękowe oraz zaburzenia pod postacią somatyczną; efekt narasta stopniowo.ChPL opipramolu nie zawiera ostrzeżenia o uzależnieniu, ale część działań niepożądanych wiąże z nagłym odstawieniem leku.Opipramol jest wydawany na receptę (Rp) i nie figuruje na wykazie substancji psychotropowych.
Alprazolam (np. Xanax, Afobam)Alprazolam przeznaczony jest dla dorosłych z ciężkimi stanami lękowymi, wyłącznie do krótkiego leczenia objawowego.Uzależnienie od alprazolamu może rozwinąć się także przy dawkach terapeutycznych; leczenie trwa maksymalnie 2-4 tygodnie.Kategoria wydania alprazolamu to Rp, a sama substancja należy do psychotropów grupy IV-P.
Lorazepam (np. Lorafen)W zaburzeniach lękowych i w kłopotach ze snem wynikających z lęku lorazepam podaje się doraźnie, przez krótki czas.Przy długim przyjmowaniu lorazepamu może rozwinąć się zależność zarówno psychiczna, jak i fizyczna.Lorazepam wymaga recepty (Rp), a przepisy kwalifikują go jako substancję psychotropową z grupy IV-P.
Diazepam (np. Relanium)Diazepam jest wskazany m.in. w stanach lękowych, bezsenności związanej z lękiem i skurczach mięśni.Im wyższa dawka diazepamu i dłuższa terapia, tym większe ryzyko uzależnienia; w stanach lękowych cały okres leczenia, wraz z odstawianiem, ma się zamknąć w 8-12 tygodniach.Diazepam w tabletkach otrzymają Państwo wyłącznie na receptę (Rp); substancję tę zaliczono do psychotropów grupy IV-P.
PregabalinaPregabalina jest wskazana m.in. w uogólnionych zaburzeniach lękowych u dorosłych.Według ChPL pregabalina może powodować uzależnienie, również przy dawkach terapeutycznych.Pregabalina jest wydawana na receptę (Rp) i nie figuruje na wykazie substancji psychotropowych.

Hydroksyzyna i opipramol: leki uspokajające spoza wykazu psychotropów

Hydroksyzyna to lek przeciwlękowy z grupy pochodnych difenylometanu, chemicznie niezwiązany z benzodiazepinami. Działanie uspokajające tabletek zaczyna się według ChPL po 30-45 minutach od przyjęcia. W badaniu snu u osób z lękiem i bezsennością hydroksyzyna wydłużała całkowity czas snu i skracała czas zasypiania, a u pacjentów z zaburzeniami lękowymi nie zaobserwowano zaburzeń pamięci. Dlatego bywa wybierana, gdy potrzebne jest objawowe złagodzenie lęku bez ryzyka typowego dla benzodiazepin.

Hydroksyzyna nie jest jednak lekiem obojętnym. Jest przeciwwskazana u osób z wydłużeniem odstępu QT oraz u osób ze znanymi czynnikami ryzyka takiego wydłużenia: chorobą układu krążenia, znaczącymi zaburzeniami elektrolitowymi, nagłą śmiercią sercową w rodzinie, znaczącą bradykardią albo jednoczesnym stosowaniem leków wydłużających QT. Wśród takich leków ChPL wymienia wprost m.in. citalopram i escitalopram, dlatego połączenie z nimi jest przeciwwskazane. Przeciwwskazaniem są także porfiria, ciąża i karmienie piersią, a u osób w podeszłym wieku stosowanie hydroksyzyny nie jest zalecane.

Lek może powodować zmęczenie, zawroty głowy, sedację i zaburzenia widzenia, a według ChPL wywierać przez to umiarkowany do znacznego wpływ na zdolność reakcji i koncentracji; pacjentów przestrzega się przed prowadzeniem pojazdów i obsługiwaniem maszyn. W trakcie leczenia należy unikać alkoholu, który nasila działanie hydroksyzyny. W obrocie są m.in. tabletki powlekane 10 mg i 25 mg oraz syrop, także pod nazwą Atarax.

Opipramol (Pramolan) działa inaczej. W ChPL jest zaklasyfikowany do leków przeciwdepresyjnych, a u ludzi wykazuje działanie uspokajające, przeciwlękowe i poprawiające nastrój. Na poprawę trzeba poczekać: lek przyjmuje się regularnie przez minimum 2 tygodnie, a średni zalecany okres terapii to 1-2 miesiące. Jednoczesne stosowanie z inhibitorami MAO jest przeciwwskazane, podobnie jak stosowanie w ostrym zatruciu alkoholem lub lekami psychotropowymi, w nieleczonej jaskrze z wąskim kątem i w bloku przedsionkowo-komorowym wyższego stopnia. Zdolność prowadzenia pojazdów może być zaburzona, zwłaszcza po alkoholu.

Brak leku na wykazie psychotropów nie oznacza automatycznie braku ryzyka uzależnienia. ChPL pregabaliny ostrzega, że może ona powodować uzależnienie również przy dawkach terapeutycznych, a po przerwaniu krótkiego i długiego leczenia obserwowano objawy odstawienia. Kategoria recepty nie mówi więc wszystkiego o bezpieczeństwie.

Benzodiazepiny: silne leki uspokajające z ograniczonym czasem stosowania

Benzodiazepiny stosuje się w lęku i w bezsenności związanej z lękiem, ale ChPL alprazolamu i diazepamu zawężają je do ciężkich zaburzeń, w których objawy są nasilone i uniemożliwiają normalne funkcjonowanie. Wspólna zasada brzmi: najmniejsza skuteczna dawka przez możliwie najkrótszy czas. Limity czasu różnią się między substancjami:

  • alprazolam: maksymalnie 2-4 tygodnie, a przedłużenie leczenia wymaga ponownej oceny stanu pacjenta przez specjalistę,
  • diazepam: nie dłużej niż 4 tygodnie w bezsenności i 8-12 tygodni w stanach lękowych, łącznie z okresem odstawiania,
  • lorazepam: podawany doraźnie i przez krótki czas; gdy leczenie trwało ponad 4 tygodnie albo dawki były duże, odstawienie nadzoruje lekarz.

Uzależnienie, odstawienie i bezpieczeństwo przy benzodiazepinach

Ryzyko uzależnienia rośnie wraz z dawką i czasem leczenia i jest większe u osób, które nadużywały alkoholu, leków lub narkotyków. ChPL alprazolamu zaznacza, że uzależnienie może wystąpić także przy dawkach terapeutycznych i u pacjentów bez czynników ryzyka. Po nagłym odstawieniu mogą pojawić się bóle głowy i mięśni, skrajny lęk, napięcie, niepokój i drażliwość, a w cięższych przypadkach omamy lub napady drgawek. Możliwe jest też zjawisko „z odbicia”, czyli przejściowy powrót objawów w większym nasileniu. Benzodiazepiny nie odstawia się więc samodzielnie z dnia na dzień; plan odstawiania ustala lekarz.

Bardzo groźne jest jednoczesne przyjmowanie benzodiazepin i opioidów: grozi ono głęboką sedacją, depresją oddechową, śpiączką, a nawet zgonem. W trakcie leczenia alprazolamem nie wolno spożywać alkoholu; ChPL lorazepamu mówi, że pacjenci nie powinni pić alkoholu, a ChPL diazepamu nakazuje unikać alkoholu i innych leków hamujących ośrodkowy układ nerwowy. Alprazolam wywiera znaczny wpływ na prowadzenie pojazdów, a benzodiazepiny mogą wywołać niepamięć następczą.

Informacje o całej grupie, w tym o różnicach między lekami krótko i długo działającymi, zebraliśmy na stronie benzodiazepiny.

Silne leki uspokajające w leczeniu chorób psychicznych

Wyraźne działanie uspokajające mają także niektóre leki przeciwdepresyjne i przeciwpsychotyczne. Psychiatra stosuje je zgodnie ze wskazaniami zarejestrowanymi dla danego leku, a efekt uspokajający jest wtedy częścią leczenia choroby podstawowej, nie celem samym w sobie. Takich leków nie dobiera się na własną rękę do doraźnego uspokojenia. Ich miejsce w terapii opisuje przegląd leków psychotropowych.

Jeśli lęk utrzymuje się tygodniami, wraca w napadach albo towarzyszy mu obniżony nastrój, sam lek uspokajający zwykle nie wystarcza. Długotrwałe leczenie zaburzeń lękowych opiera się na lekach przeciwdepresyjnych i psychoterapii, o czym piszemy w artykule o zaburzeniach lękowych.

E-recepta na leki uspokajające: kontynuacja, nie początek leczenia

Receptclinic nie stawia rozpoznania i nie rozpoczyna leczenia psychiatrycznego. Pierwszy dobór leku uspokajającego należy do psychiatry na wizycie. Online możemy pomóc wyłącznie w kontynuacji terapii już prowadzonej i udokumentowanej.

Wypełniają Państwo formularz z wywiadem medycznym, wniosek ocenia lekarz, a ewentualne pytania dodatkowe padają na czacie. Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych. Nadzór medyczny sprawuje lek. Damian Wojno (PWZ 3211301, OIL Olsztyn), a operatorem jest MEDINOW Sp. z o.o. (RPWDL 000000307381). Decyzja należy do lekarza, który może odmówić, na przykład gdy dokumentacja nie potwierdza dotychczasowego leczenia. Jeśli lekarz poprosi o dokumenty, mają Państwo 48 godzin na ich przesłanie.

Przy benzodiazepinach obowiązują dodatkowe przepisy. Receptę na kontynuację bez badania, o której mowa w art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, na preparat z substancją psychotropową grupy IV-P można wystawić, jeżeli od ostatniego zbadania pacjenta upłynęły nie więcej niż 3 miesiące (§ 7 ust. 2b rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie środków odurzających, substancji psychotropowych, prekursorów kategorii 1 i preparatów zawierających te środki lub substancje). Lekarz sprawdza też w systemie P1 albo w wywiadzie, czy dotychczas przepisana ilość leku nie jest wystarczająca. Termin realizacji takiej recepty nie może przekroczyć 30 dni (art. 96a ust. 7 pkt 4 Prawa farmaceutycznego), także w postaci elektronicznej. Limit zapasu na 90 dni dotyczy natomiast tylko grup I-N i II-P, nie benzodiazepin.

Hydroksyzyna i opipramol nie są substancjami psychotropowymi, więc te szczególne zasady ich nie obejmują, ale kontynuacja również wymaga dokumentacji. Przed złożeniem wniosku warto przygotować dokumenty potwierdzające leczenie. Zakres usługi opisuje strona e-recepta psychiatryczna, a sytuacje odmowy omawiamy w tekście kiedy lekarz odmawia i co dalej.

Żadnego z opisanych leków nie kupią Państwo legalnie bez recepty. Oferty sprzedaży bez recepty w internecie pochodzą z nielegalnych źródeł, a takie produkty mogą być podrobione, zawierać inną substancję albo inną ilość substancji czynnej.

Substancje z tej grupy

  • Hydroksyzyna - Hydroksyzyna: lek przeciwlękowy i przeciwświądowy wydawany na receptę
  • Alprazolam - Alprazolam (benzodiazepina): krótkotrwałe leczenie ciężkich stanów lękowych
  • Lorazepam - Lorazepam: benzodiazepina do doraźnego, krótkiego leczenia lęku i bezsenności lękowej
  • Diazepam - Diazepam (benzodiazepina): lęk, napięcie mięśni, odstawienie alkoholu

Źródła

E-Recepta Psychiatryczna - 250,00 zł. Wypełnienie wniosku zajmuje kilka minut, a o wystawieniu recepty decyduje lekarz.
Złóż wniosek o kontynuację leczenia

Pytania pacjentów

Które leki uspokajające na receptę uznaje się za nieuzależniające?

W tym zestawieniu wyróżnia się hydroksyzyna, która nie należy do substancji psychotropowych; ChPL opisuje badanie, w którym po czterotygodniowym leczeniu lęku nie stwierdzono objawów odstawiennych. Opipramol również nie figuruje na wykazie psychotropów. Uzależniać mogą natomiast benzodiazepiny, a według ChPL także pregabalina. Wybór leku zależy od rozpoznania, przeciwwskazań i innych przyjmowanych leków, dlatego należy do lekarza.

Czy lekarz online może przepisać lek uspokajający?

Tak, ale wyłącznie jako kontynuację leczenia, które prowadzi już psychiatra lub inny lekarz i które jest udokumentowane. W ReceptClinic wniosek z formularza ocenia lekarz, a pytania dodatkowe zadaje na czacie. Przy benzodiazepinach musi być spełniona reguła 3 miesięcy od ostatniego badania. Lekarz może odmówić, jeśli bezpieczeństwo leczenia lub dokumentacja budzą wątpliwości.

Czy hydroksyzyna lub alprazolam są dostępne w aptece bez recepty?

Nie. Hydroksyzyna, opipramol, alprazolam, lorazepam i tabletki z diazepamem to leki na receptę (Rp) i apteka nie wyda ich bez recepty. Ogłoszenia oferujące je bez recepty pochodzą z nielegalnych źródeł. Kupiony tak produkt może być podróbką o nieznanym składzie, a przy benzodiazepinach dochodzi ryzyko przedawkowania i groźnych interakcji, na przykład z alkoholem lub opioidami.

Przez jaki czas wolno stosować benzodiazepiny?

Tak krótko, jak to możliwe. ChPL alprazolamu podaje maksymalnie 2-4 tygodnie, a ChPL diazepamu nie więcej niż 4 tygodnie w bezsenności i 8-12 tygodni w stanach lękowych, łącznie z odstawianiem. Wydłużenie leczenia wymaga ponownej oceny stanu pacjenta. Długotrwałe stosowanie prowadzi do zależności psychicznej, dlatego leku nie przerywa się nagle, a plan odstawiania ustala lekarz.

Tekst służy informacji i nie zastępuje rozmowy z lekarzem. O rozpoznaniu i leczeniu decyduje lekarz. W stanie zagrożenia życia obowiązuje numer 112.

Jak przygotowujemy i sprawdzamy treści: wytyczne redakcyjne.