Leki z grupy SSRI: sześć substancji, mechanizm działania i profil tolerancji
SSRI, czyli selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, obejmują sześć substancji: sertralinę, escitalopram, citalopram, fluoksetynę, paroksetynę i fluwoksaminę. Stosuje się je w depresji, w zaburzeniach lękowych oraz w zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym, zawsze w granicach wskazań danego leku. Najczęstsze działania niepożądane, takie jak nudności czy zaburzenia snu, występują głównie w pierwszych tygodniach i według charakterystyk zwykle słabną w miarę kontynuacji leczenia.
Sześć substancji z grupy SSRI w zestawieniu
Wszystkie SSRI mają wspólny mechanizm, ale różnią się zakresem zarejestrowanych wskazań, przeciwwskazaniami i interakcjami. Zestawienie opiera się na Charakterystykach Produktu Leczniczego (ChPL) produktów referencyjnych; preparaty innych wytwórców tej samej substancji mogą mieć nieco inny zakres wskazań i inne moce.
- Karty poszczególnych leków: sertralina w tabletkach powlekanych, escitalopram i fluoksetyna.
- Szersze tło, w tym leki spoza SSRI, opisuje nasz przegląd grup antydepresantów.
| Substancja | Przykładowe nazwy handlowe | Wskazania w ChPL produktu referencyjnego | Na co zwraca uwagę charakterystyka |
|---|---|---|---|
| Sertralina | Asertin, Zoloft, Setaloft, Stimuloton, Asentra | Sertralinę zarejestrowano w epizodach dużej depresji i zapobieganiu nawrotom, lęku napadowym, zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych (także w wieku 6-17 lat), zespole lęku społecznego i PTSD. | Sertraliny nie wolno łączyć z nieodwracalnymi inhibitorami MAO ani z pimozydem. |
| Escitalopram | Escitil, Elicea, Mozarin, Depralin, Aciprex | Escitalopram zarejestrowano w epizodach dużej depresji, lęku panicznym, fobii społecznej, uogólnionym zaburzeniu lękowym i zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym. | Escitalopram jest przeciwwskazany przy wydłużonym odstępie QT, z lekami wydłużającymi QT oraz z moklobemidem i linezolidem. |
| Citalopram | Citabax | Citalopram zarejestrowano w zaburzeniach depresyjnych i lęku napadowym z agorafobią lub bez niej. | Citalopram ma przeciwwskazania dotyczące odstępu QT; przy objawach niemiarowości serca ChPL zaleca odstawienie leku i badanie EKG. |
| Fluoksetyna | Bioxetin, Seronil | Fluoksetynę zarejestrowano u dorosłych w depresji, zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych i bulimii (jako uzupełnienie psychoterapii), a u dzieci od 8 lat wyłącznie w umiarkowanej lub ciężkiej depresji. | Fluoksetyna długo pozostaje w organizmie; przed włączeniem nieodwracalnego inhibitora MAO wymagana jest co najmniej 5-tygodniowa przerwa. |
| Paroksetyna | Rexetin, ParoGen, Paroxinor | Paroksetynę zarejestrowano w ciężkim epizodzie depresji, zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym, lęku napadowym, fobii społecznej, lęku uogólnionym i zaburzeniu stresowym pourazowym. | Łączenie paroksetyny z tiorydazyną lub z pimozydem jest przeciwwskazane, podobnie jak z inhibitorami MAO. |
| Fluwoksamina | Fevarin | Fluwoksaminę zarejestrowano w dużych zaburzeniach depresyjnych i zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym. | Fluwoksamina jest przeciwwskazana z tyzanidyną i inhibitorami MAO, a jej charakterystyka wyklucza też łączenie z pimozydem i ramelteonem. |
Na czym polega selektywne hamowanie wychwytu serotoniny
Serotonina uwolniona do szczeliny synaptycznej jest wychwytywana z powrotem przez neuron za pomocą białka transportującego. SSRI blokują ten transporter, dzięki czemu neuroprzekaźnik dłużej oddziałuje na receptory. Słowo „selektywne” oznacza, że wpływ na inne układy jest niewielki: charakterystyka sertraliny opisuje jedynie bardzo słaby wpływ na wychwyt noradrenaliny i dopaminy, a citalopram według ChPL ma minimalny wpływ na wychwyt noradrenaliny, dopaminy i GABA.
Escitalopram wiąże się z głównym miejscem wiązania transportera, a także, ze znacznie mniejszym powinowactwem, z miejscem allosterycznym. Fluwoksamina ma dodatkowo wysokie powinowactwo do receptorów sigma-1. Charakterystyka citalopramu podkreśla, że długotrwałe leczenie nie wywołuje tolerancji na hamowanie wychwytu serotoniny.
Efekt kliniczny pojawia się z opóźnieniem. Dla escitalopramu i citalopramu działanie przeciwdepresyjne uzyskuje się zazwyczaj po 2-4 tygodniach. Przy paroksetynie poprawa zaczyna się po pierwszym tygodniu, a widoczna jest od drugiego. Na początku leczenia lęku panicznego niektórzy pacjenci odczuwają przejściowe nasilenie lęku; według ChPL escitalopramu ta paradoksalna reakcja zwykle ustępuje w ciągu dwóch tygodni nieprzerwanego leczenia.
Dla porównania: SNRI, czyli wenlafaksyna i duloksetyna, hamują wychwyt zarówno serotoniny, jak i noradrenaliny, a obie słabo hamują także wychwyt dopaminy. To odróżnia je od SSRI, których działanie skupia się na układzie serotoninowym.
Rozpoznania, w których stosuje się SSRI
Najszerszy zakres mają depresja i zaburzenia lękowe. Każdy z sześciu leków ma wskazanie w depresji, natomiast w zaburzeniach lękowych i w zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym zakres różni się między substancjami. Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne figuruje w charakterystykach sertraliny, escitalopramu, fluoksetyny, paroksetyny i fluwoksaminy, natomiast nie ma go w ChPL citalopramu.
Charakterystyki opisują także czas leczenia. Według ChPL escitalopramu fobia społeczna ma przebieg przewlekły i zalecane jest kontynuowanie leczenia przez 12 tygodni w celu uzyskania trwałej poprawy. ChPL citalopramu wskazuje, że leczenie depresji prowadzi się zwykle przez sześć miesięcy lub dłużej, aby zapobiec nawrotowi. Sertralina ma osobne wskazanie w zapobieganiu nawrotom epizodów dużej depresji.
U dzieci i młodzieży zakres jest wąski. Fluoksetyna u osób w wieku 8-18 lat jest zarejestrowana wyłącznie w epizodzie dużej depresji o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego, gdy brak odpowiedzi na psychoterapię, i nie w zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym. Sertralina ma wskazanie w zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych u pacjentów w wieku 6-17 lat.
Ostrzeżenie dotyczące początku leczenia i zmian dawki
Punkt 4.4 każdej charakterystyki SSRI zawiera ostrzeżenie klasowe. W pierwszych tygodniach terapii i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój oraz myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić; najwyraźniej opisano to u osób przed 25. rokiem życia. Poprawa może nie wystąpić w ciągu kilku pierwszych tygodni, dlatego charakterystyki zalecają uważną obserwację pacjenta do czasu jej pojawienia się.
W tym okresie może wystąpić akatyzja, czyli przykry niepokój ruchowy z potrzebą ciągłego poruszania się. Warto, aby osoba bliska wiedziała o rozpoczęciu leczenia. Przy myślach samobójczych lub wyraźnym pogorszeniu stanu należy od razu skontaktować się z lekarzem, a w bezpośrednim zagrożeniu życia dzwonić pod 112.
Działania niepożądane SSRI i ich przebieg
Charakterystyka escitalopramu podaje, że działania niepożądane występują najczęściej w pierwszym lub drugim tygodniu leczenia, a ich nasilenie i częstość zwykle zmniejszają się z czasem. Podobnie charakterystyka citalopramu: objawy są zazwyczaj łagodne i przemijające, najczęściej pojawiają się w pierwszych dwóch tygodniach i znacznie słabną wraz z poprawą. Przy fluwoksaminie najczęstsze są nudności, które zwykle zmniejszają się w ciągu pierwszych dwóch tygodni.
- Escitalopram: bardzo często bóle głowy i nudności; często zmniejszenie popędu płciowego, zwiększone pocenie się, bezsenność lub senność oraz zmiany łaknienia.
- Citalopram: bardzo często senność lub bezsenność, ból głowy, drżenie, suchość w jamie ustnej, nudności, zaparcia, nasilone pocenie się i osłabienie; często zmniejszenie popędu płciowego.
- Fluoksetyna: najczęściej bóle głowy, nudności, bezsenność, zmęczenie i biegunka.
- Sertralina: najczęściej zgłaszanym działaniem niepożądanym są nudności.
- Paroksetyna: charakterystyka wymienia jako niezbyt częste nieprawidłowe krwawienia, przeważnie ze skóry i błon śluzowych.
Powikłania rzadkie, które warto znać
SSRI mogą powodować zaburzenia czynności seksualnych, a charakterystyki odnotowują przypadki długotrwałych objawów utrzymujących się po przerwaniu leczenia. Zespół serotoninowy, którego objawami są między innymi pobudzenie, drżenie i hipertermia, wymaga natychmiastowego odstawienia leku i pomocy medycznej. U osób starszych opisywano hiponatremię, a w badaniach epidemiologicznych, głównie u osób po 50. roku życia, zwiększone ryzyko złamań kości.
Escitalopram i citalopram wymagają uwagi kardiologicznej. Po wprowadzeniu escitalopramu do obrotu zgłaszano wydłużenie odstępu QT i komorowe zaburzenia rytmu, w tym torsade de pointes, szczególnie u kobiet, u osób z hipokaliemią oraz z wcześniejszymi chorobami serca.
Charakterystyki zalecają odstawienie SSRI u pacjenta, który wchodzi w fazę maniakalną, a ChPL paroksetyny także u każdego, u kogo wystąpił napad drgawkowy. Charakterystyka escitalopramu odnotowuje dla grupy SSRI i SNRI zgłoszenia krwotoku poporodowego, dlatego o ciąży, także planowanej, należy poinformować lekarza. Zmiany masy ciała opisano w charakterystykach kilku SSRI w obu kierunkach, co omawiamy w pytaniach na końcu strony.
Łączenie SSRI z innymi lekami
Najpoważniejsze ograniczenia dotyczą inhibitorów monoaminooksydazy (MAO), ponieważ takie połączenie grozi zespołem serotoninowym. Charakterystyki określają odstępy między lekami. Po odstawieniu nieodwracalnego inhibitora MAO sertralinę można włączyć po co najmniej 14 dniach, a po zakończeniu sertraliny do inhibitora MAO musi upłynąć co najmniej 7 dni. Paroksetynę i fluwoksaminę rozpoczyna się dwa tygodnie po nieodwracalnym inhibitorze MAO, a po odwracalnym, takim jak moklobemid, po 24 godzinach lub jednym dniu. Przy fluoksetynie przerwa przed nieodwracalnym inhibitorem MAO wynosi co najmniej 5 tygodni.
Łączenie hydroksyzyny z citalopramem lub escitalopramem jest przeciwwskazane z uwagi na ryzyko zaburzeń rytmu serca. Charakterystyka hydroksyzyny przeciwwskazuje jej stosowanie u każdej osoby przyjmującej lek wydłużający odstęp QT. Pełną listę przyjmowanych leków, także dostępnych bez przepisu lekarza, należy przedstawić lekarzowi przy każdym wniosku.
Zespół odstawienny po lekach SSRI
Objawy odstawienne nie świadczą o uzależnieniu, ale są częste, zwłaszcza po nagłym przerwaniu leczenia. W badaniach klinicznych sertraliny zgłaszano je u 23% osób kończących leczenie wobec 12% osób, które lek nadal przyjmowały. Najczęściej wymienia się zawroty głowy, zaburzenia czucia, w tym wrażenie porażenia prądem, bezsenność i intensywne sny, pobudzenie lub lęk, nudności, drżenie oraz ból głowy.
Objawy pojawiają się zazwyczaj w ciągu kilku pierwszych dni. Istnieją też bardzo rzadkie doniesienia o ich wystąpieniu po przypadkowym pominięciu dawki. Najczęściej ustępują samoistnie w ciągu 2 tygodni, choć u części osób trwają 2-3 miesiące lub dłużej.
Dlatego charakterystyki zalecają stopniowe zmniejszanie dawki przez co najmniej 1-2 tygodnie, a w razie potrzeby przez kilka tygodni lub miesięcy. Fluoksetyna może pozostawać w organizmie przez kilka tygodni po zakończeniu leczenia. Plan kończenia terapii ustala lekarz; jeżeli objawy po redukcji są trudne do zniesienia, ChPL przewiduje rozważenie powrotu do wcześniejszej dawki.
Przedłużenie leczenia SSRI przez formularz online
Wszystkie SSRI mają kategorię Rp i nie są substancjami psychotropowymi w rozumieniu wykazu. Rozpoznanie i wybór leku należą do psychiatry podczas wizyty, natomiast formularz online służy kontynuacji leczenia już prowadzonego i udokumentowanego. Podstawą prawną jest art. 42 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, który pozwala wystawić receptę niezbędną do kontynuacji leczenia bez badania, gdy uzasadnia to stan zdrowia odzwierciedlony w dokumentacji.
Wniosek ocenia lekarz, a ewentualne pytania przekazuje na czacie; nadzór medyczny sprawuje lek. Damian Wojno (PWZ 3211301). Lekarz może odmówić, a opłata dotyczy oceny wniosku, więc przy odmowie nie podlega zwrotowi. Opis kolejnych etapów zawiera strona przebieg konsultacji krok po kroku, a wniosek można złożyć w ramach usługi e-recepta psychiatryczna.
Substancje z tej grupy
- Sertralina - sertralina - leczenie prowadzone przez psychiatrę
- Citalopram - Citalopram (SSRI): leczenie depresji i lęku napadowego według ChPL
- Fluoksetyna - Fluoksetyna (Bioxetin, Seronil): lek z grupy SSRI stosowany w depresji, OCD i bulimii
- Paroksetyna - Paroksetyna (SSRI): depresja, zaburzenia lękowe, OCD i PTSD według ChPL
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Citabax (citalopram), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Bioxetin (fluoksetyna), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Rexetin (paroksetyna), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Fevarin (fluwoksamina), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Efectin ER 75 (wenlafaksyna), URPL
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Dulsevia (duloksetyna), URPL
- Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 2026 poz. 37)
Pytania pacjentów
Po którym leku z grupy SSRI najrzadziej przybiera się na wadze?
Na to pytanie nie ma jednej odpowiedzi. W charakterystykach kilku SSRI opisano zarówno zwiększenie, jak i zmniejszenie masy ciała lub łaknienia, a dane pochodzą z odrębnych badań, więc nie pozwalają uszeregować leków. Na masę ciała wpływa też sama choroba i zmiana apetytu w jej przebiegu. Jeżeli zmiana wagi Państwa niepokoi, warto omówić ją z lekarzem, zamiast samodzielnie zmieniać lek.
SSRI a SNRI: na czym polega różnica w działaniu tych grup?
SSRI hamują głównie wychwyt zwrotny serotoniny. SNRI, czyli wenlafaksyna i duloksetyna, hamują wychwyt serotoniny i noradrenaliny. Różni się także profil bezpieczeństwa: przy wenlafaksynie bardzo często zgłaszano pocenie się, a rozpoczynanie leczenia duloksetyną przy niekontrolowanym nadciśnieniu tętniczym jest przeciwwskazane. Wybór między grupami zależy od rozpoznania i stanu zdrowia pacjenta i należy do lekarza.
Czy można uzależnić się od SSRI?
Uzależnienie od SSRI opisano rzadko: ChPL sertraliny wymienia je wśród rzadkich działań niepożądanych, czyli u mniej niż 1 na 1000 leczonych. ChPL sertraliny podaje, że nie wykazano skłonności do nadużywania, ChPL paroksetyny, że objawy odstawienia nie oznaczają uzależnienia, a dane dla fluwoksaminy nie wskazują na rozwój uzależnienia. Odstawienie bywa jednak trudne, dlatego dawkę zmniejsza się stopniowo pod kontrolą lekarza.
Kiedy po rozpoczęciu SSRI można spodziewać się poprawy?
Charakterystyki escitalopramu i citalopramu podają, że działanie przeciwdepresyjne uzyskuje się zazwyczaj po 2-4 tygodniach, a przy paroksetynie poprawa staje się widoczna od drugiego tygodnia. Działania niepożądane mogą pojawić się wcześniej niż korzyść. Brak efektu w pierwszych dniach nie jest więc powodem do przerwania terapii; ocenę skuteczności warto przeprowadzić z lekarzem.
Tekst służy informacji i nie zastępuje rozmowy z lekarzem. O rozpoznaniu i leczeniu decyduje lekarz. W stanie zagrożenia życia obowiązuje numer 112.
Jak przygotowujemy i sprawdzamy treści: wytyczne redakcyjne.